29-01-2021r
Informacje z portalu : https://jalemko.pl/#/lemkos


Łemkowie

Zakończenie II wojny światowej miało przynieść ludzkości wytchnienie od jej koszmaru i stworzyć nadzieję na budowę lepszego jutra po latach niepewności, strachu i wszechogarniającego zniszczenia. Dla Łemków ta nadzieja okazała się być złudną, gdy w 1947 roku przyszło im doświadczyć największej niezawinionej tragedii w swej historii. Będąc zmuszonym porzucić swoje wsie i nierozłączne dla łemkowskiej tożsamości Karpaty w ramach Akcji „Wisła”, Łemkowie mieli przestać istnieć. Przestać istnieć miał naród mogący poszczycić się bogatą kulturą materialną i duchową. Własnym językiem, literaturą i historią. Tymczasem wkraczając w trzecią dekadę XXI wieku śmiało można stwierdzić iż Łemkowie, na przekór Akcji „Wisła”, przymusowym wysiedleniom na Radziecką Ukrainę w 1940 r., kolejnym przymusowym przesiedleniom na wschód w latach 1944 – 1945, obozom koncentracyjnym w Talerhofie i Jaworznie – wciąż są.

We współczesnej Polsce Łemkowie ciągle przeżywają renesans swojej kultury. Są oni zarejestrowani jako jedna z czterech oficjalnych mniejszości etnicznych, czyli bezpaństwowy naród. Łemkowska młodzież ma możliwość przystąpienia do matury ze swego ojczystego języka. Regularnie wydawana jest literatura i czasopisma w języku łemkowskim. Radio LEM.fm i Radio-Lemko prowadzą audycje zarówno w Internecie jak i, w przypadku radia LEM.fm także regularnie, naziemnie w Gorlicach i Polkowicach. Łemkowie mają obecnie zapewnioną swobodę twórczości i publikacji. Łemkowskojęzyczne teksty ukazują się w różnych czasopismach i periodykach, a także na portalach internetowych, jak chociażby codziennie aktualizowany portal Ruskiej Bursy w Gorlicach.

Karpaty były odwiecznym wspólnym mianownikiem dla ruskiej ludności je zamieszkującej, w skład której wchodzą także Łemkowie. W wyniku przebiegających przez nie granic Rusini dzisiejszej Słowacji czy Ukrainy doświadczyli innych wyzwań powojennej rzeczywistości. Łemkowie pomimo wyrwania ich z ojczystej Łemkowyny wciąż odczuwają wspólnotę historii, religii, kultury i języka z Rusinami za granicą. Przedstawiciele Łemków z Polski wchodzą w skład Światowej Rady Rusinów, która jest przykładem rozkwitu międzyregionalnej współpracy i ciągłej przynależności do tożsamościowej wspólnoty Rusinów Karpat. Coraz liczniej obserwować można projekty kulturowe przekraczające granice i ponownie łączące Łemków z wydartą im karpacką, rusińską tożsamością.

Łemkowie w Polsce mają prawo do zadeklarowania swej tożsamości etnicznej w Narodowym Spisie Powszechnym organizowanym przez Główny Urząd Statystyczny. Podczas ostatniego takiego spisu w 2011 roku z tej możliwości skorzystało 10 733 osoby. W podobnych spisach na Słowacji narodowość rusińską zadeklarowały 33 482 osoby, natomiast 55 469 osób zadeklarowało język rusiński jako swój język ojczysty. Ukraina nie uznaje Rusinów jako odrębnej mniejszości narodowej od narodu ukraińskiego, przez co podobne dane dla tego kraju nie są znane. Podane liczby odzwierciedlają lata asymilacji i trudności z jakimi zmagali się Rusini we wszystkich krajach w których znaleźli się po II wojnie światowej.

Inicjatywa „Ja Lemko” ma na celu podkreślenie znaczenia odrębności Łemków w swej spuściźnie historycznej i kulturowej od innych narodów, czego najlepszym wyrazem będzie skorzystanie z prawa do zadeklarowania swej etnicznej tożsamości w kolejnym Narodowym Spisie Powszechnym w 2021 roku. Uzyskane w ten sposób dane staną się ważną podstawą do dalszej działalności licznych organizacji działających na rzecz Łemków, jak i jasnym komunikatem, iż mimo przeciwności historii, Łemkowie wciąż są żywą częścią rzeczywistości, którą współtworzą.

Kultura

Łemkowie to mniejszość etniczna należąca do wschodniosłowiańskiego kręgu kulturowego, w której wyróżnić można zarówno wpływy kultur sąsiednich, jak i elementy specyficzne tylko dla tej grupy. Do cech, które pozwalają Łemkom na samoidentyfikację, należą język oraz wytwory kultury materialnej i duchowej.

Mówiąc o kulturze materialnej Łemków, na pewno trzeba wspomnieć o zabytkach architektury, spośród których najbardziej charakterystycznymi są drewniane cerkwie o specyficznej bryle. Składały się one z trzech głównych części: prezbiterium, nawy i babińca, uwieńczonych charakterystycznymi kopulastymi baniami. Cechowało je stopniowanie wysokości – od najniższej wieżyczki prezbiterium do najwyższego hełmu wieży nad babińcem. Ściany budowli często były pokryte zachodzącymi na siebie, drewnianymi deseczkami, tak zwanym gontem. W 2013 roku kilka z zabytkowych łemkowskich cerkwi zostało wpisane na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Istotnym wyróżnikiem grupy był również strój. Do jego najbardziej charakterystycznych elementów należy, w przypadku stroju męskiego, czuha – zarzucany na ramiona płaszcz z brązowego sukna, z dużym, spadającym do połowy pleców kołnierzem, przyozdobionym białymi lub ciemnymi sznurkami. Charakterystyczny tylko dla Łemkiń był sposób noszenia dużych, haftowanych chust, tak zwanych welykich facelykiw albo chustyń z kwitiom. Chusty zakładano na głowę, dekoracyjnie rozszerzając z tyłu i wiążąc na potylicy. Zdobiono je archaicznymi motywami, między innymi “drzewem życia”.

Twórczość ustna, zaliczająca się do zabytków kultury niematerialnej, była na Łemkowszczyźnie niezwykle barwna i bogata. Na szczególną uwagę niewątpliwie zasługują pieśni, wśród których wyróżniamy między innymi te o tematyce żołnierskiej, emigracyjnej, historycznej, a także pieśni liryczne, obrzędowe i ballady. Równie powszechne były, przekazywane z pokolenia na pokolenie, bajania w formie wielowariantowych, bajek, legend, opowiadań o duchach i strachach czy żartobliwych przypowiastek.

Tradycja

Bogactwo kultury duchowej znajduje swoje odzwierciedlenie w niezwykle rozbudowanej obrzędowości, będącej ważną częścią życia Łemków.

Wśród licznych obrzędów i zwyczajów rodzinnych, najbardziej spektakularne było wesele, stanowiące ważne wydarzenie społeczne. Łemkowskie wesele cechowało się bogactwem strojów, licznymi rekwizytami, a przede wszystkim dramaturgią czynności obrzędowych.

Innym ważnym wydarzeniem był kiermesz. Parafialne święto przyciągało nie tylko wiernych cerkwi, w której odbywał się odpust, ale także mieszkańców dalej położonych wsi, stanowiąc świetną okazję do spotkań towarzyskich.

U Łemków, podobnie jak u wielu innych narodów, istnieje cały szereg tradycji związanych z najważniejszymi świętami chrześcijańskimi. Można tu wymienić chociażby obrzęd Fedorów, odbywający się w okresie okołobożonarodzeniowym czy tak zwane Sobitki obchodzone w noc Kupały.

Religia

Jednym z najważniejszych atrybutów łemkowskiej tożsamości jest wyznanie. Łemkowie są zasadniczo wiernymi dwóch Kościołów wschodnich – prawosławnego i greckokatolickiego. Wiara od zawsze stanowiła integralny element życia codziennego Rusinów, wyznaczając niejako jego rytm. Świadczą o tym chociażby liczne przydrożne krzyże i kapliczki, które zachowały się do dzisiejszych czasów w łemkowskich wsiach, jako pamiątka po wysiedlonych mieszkańcach Beskidu Niskiego i Sądeckiego.

Cerkiew odegrała też znaczącą rolę w hamowaniu procesów asymilacyjnych w warunkach diaspory. Stała się ona dla Łemków symbolem etnicznym, częścią ich życia, nie tylko religijnego, ale również towarzyskiego i kulturalnego.

Analizując wyniki ostatniego spisu powszechnego, można zauważyć prostą zależność między rozmieszczeniem głównych skupisk ludności łemkowskiej a rozmieszczeniem parafii prawosławnych i greckokatolickich.

Język

Łemkowie posiadają własny, skodyfikowany język, zaliczający się do grupy języków wschodniosłowiańskich. Znajdziemy w nim również elementy zachodnio i południowosłowiańskie oraz wpływy węgierskie, rumuńskie, a także komponenty z języka cerkiewno-słowiańskiego

Początki łemkowskiego piśmiennictwa sięgają XVI wieku. Szczególnie intensywny rozwój życia literackiego Łemków przypada natomiast na II połowę XIX wieku, co w dużym stopniu wiąże się z kształtowaniem samoświadomości grupowej. Obok poezji, prozy beletrystycznej i dramatu rozwinęły się odmiany piśmiennictwa niefikcjonalnego – szkice historyczno-etnograficzne, literatura wspomnieniowo-pamiętnikarska, literatura edukacyjna, eseistyka.

W okresie międzywojennym literatura łemkowska wkracza na pole emancypacyjnych dążeń Łemków, kształtując typ liryki patriotycznej i prozy społeczno-obyczajowej. Ważne miejsce przypada też twórczości satyrycznej. Rozwija się wtedy pełniej czasopiśmiennictwo.

Po upadku komunizmu w Polsce umożliwiono nauczanie języka łemkowskiego jako przedmiotu dodatkowego w systemie szkolnym. Od kilku lat łemkowska młodzież ma także możliwość zdawania egzaminu maturalnego z ojczystego języka.

Лемкы

Завершыня II світовой войны мало принести людям дітхніня од єй кошмару і сотворити надію на ліпшу будучніст по роках непевности, страху і повселюдной пропасти. Для Лемків тота надія вказала ся быти привидна, коли в 1947 році пришло ім досвідчыти найбільшой незавиненой траґедиі в своій істориі. Будучы примушеныма оставити своі села і нерозлучны для лемківской достоменности Карпаты в рамках Акциі «Вісла», Лемкы мали перестати істніти. Перестати істніти мал нарід, могучый погордити ся богатом материяльном і духовом культуром. Своім языком, літературом і історийом. Тым паче, входячы в третю декаду ХХІ ст. сміло мож ствердити, што Лемкы, напроти Акциі «Вісла», выселіньом на Радяньску Украіну в 1940 р., наступным примусовым выселіньом на схід в 1944-1945 рр., концентрацийным лаґрам в Талергофі і Явожні – фурт сут.
В сучасній Польщы Лемкы фурт іщы пережывают ренесанс свойой культуры. Сут офіцияльно вызнаны як єдна зо штырьох етнічных меншын то є бездержавный нарід. Лемківска молодіж має можніст приступаня до матуры зо свого рідного языка. Реґулярні выдавана є лемківкса література і часописы. Радийо ЛЕМ.фм і Радийо-Лемко провадят авдициі заєдно в інтернеті як і, в припаді радия ЛЕМ.фм, тіж в постійным, традицийным ефірі в Ґорлицях і Польковицнях. Актуально Лемкы мают ґарантувану свободу творчости і публикациі. Лемківскоязычны тексты вказуют ся в ріжных часописах і перийодиках та на інтернетовых порталях, як напримір штоденні актуалізуваный порталь Руской Бурсы в Ґорлицях.

Карпаты былы одвічным спільным елементом для руского населіня гын жыючого, в склад котрого входят тіж Лемкы. В наслідстві перебігаючых через них границ, Русины днешньой Словациі ци Украіны стрітили ся з інчыма проблемами повоєнной реальности. Лемкы не зважаючы на одобраня ім іх рідной Лемковины дальше одчувают спільноту істориі, реліґіі, культуры та языка з Русинами з заграниці. Представникы Лемків з Польщы входят в склад Світовой Рады Русинів, котра є приміром розквиту меджереґіональной спілпрацы і непрерваной приналежности до спільной достоменности Русинів. Што раз веце видіти мож культуровых проєктів, якы зносят границі і наново лучат Лемків з одобраном ім карпатском, русиньском достоменністю.

Лемкы в Польщы мают право до задекляруваня свойой етнічной достоменности в Нацийональным Повселюдным Списі орґанізуваным через Головный Статистичный Уряд. Вчас посліднього такого спису в 2011 році можливіст тоту схоснували 10 733 особы. В подібным списі на Словациі русиньску нацийональніст задеклярували 33 482 особы, зас 55 469 осіб задеклярувало русиньскій як свій рідный язык. Украіна не вызнає за окрему нацийональну меншыну Русинів од украіньского народу, прото подібны даны для той державы не сут знаны. Речены чысла вказуют рокы асиміляциі і трудности з якыма змагали ся Русины во вшыткых державах, в котрых нашли ся по ІІ світовій войні.

Ініциятива «Я Лемко» має на ціли підкрислити значыня окремости Лемків в своій історичній і культуровій спадковині од інчых народів, чого найліпшым доказом буде схоснуваня права до задекляруваня свойой етнічной достоменности в слідуючым Нацийональным Повселюдным Списі в 2021 році. Зобраны в тот спосіб чысла станут ся важном основом до дальшой діяльности вельох орґанізаций діючых про Лемків, як і ясным комунікатом, же попри противности істориі, Лемкы все сут жывом частю реальности, котру спілтворят.

Культура

Лемкы то етнічна меншына належуча до східнослявянского кульурного кругу, в котрий мож выріжнити зарівно вплывы сусідніх культур, як і елементы характаристычны лем для ней. До цех, котры позваляют Лемкам на самоідентифікацию, належат язык і вытворы материяльной і духовой культуры.

Бесідуюьы о культурі материяльний Лемків, на певно трея спомнути о забытках архітектуры, спосеред котрых найбарже характерыстычны сут деревяны церкви о специфічний брылі. Складали ся они з трьох части: олтаря, навы і притвора, завешеных характерыстычныма копястыма банями. Цехувало іх стопнюваня високости од найнижсой вежы на олтарьом до найвышой над притвором. Сьціны будивлі часто были покрити деревяныма дощечками, так званым ґонтом. В 2013 році пару з забытковых лемківскых церкви вписано на листу Світового Дідицтва UNESCO

Істотным вырізником групы был тіж стрій. До його найбарже характерыстычных елементів належали, в припадку хлопского строю, чуга – зашмаряный на рамена плащ з бронзового сукна, з велькум, падаююым до половины плечів коміром, прикрашеным білыма або темныма мотузками. Характерыстычый лем для Лемкинь был спосіб ношыня великых вышываных дзіоп, так званых великых фацеликів або хустинь з квітьом. Тебетівкы закладано на голову, декорацийні розшыряючы зо заду і завязуючы зо заду головы. Здобено іх архаічныма мотивами, медже іншыма «деревом жытя»

Устна творчіст, зараховуюча ся до забытків нематеряльной культуры, была на Лемковині барз богата. На особливу увагу безсумнівно заслугуют спиванкы, серед котрых вырізняме медже інчыма тоты о войацкий, еміграцийний, історичний трематыці а тіӂ лірычны і обрядовы пісні і баляды. Рівно часты были преказуваны з поколіня на поколіня, баяні в формі вельовариянтовых бай, легенд, оповідань о духах і страхах ци жартібливых приповідок.

Традиция

Богацтво духовой культуры находит своє одбитя в вынятково розбудуваных обрядах, будучых важном частинам жытя Лемків.

Серед чысленных звыків і родинных обрядів, найбарже видовискове было весіля, будуче важном соспільном подійом. Лемківскє весіял цехувало ся богатством строів, чысленныма реквізитами, а преде вшыткым драматургійом обрядовых діянь.

Інчом важном подійом был кєрмеш. Парохіяльне свято притіхало не лем вірных церкви, в котрий ся находило, але тіж жытелів сусідніх сел, становючы барз добру нагоду до товарискых стріч.

В Лемків, подибні як в інчых народів, істніє множество традиций звязабых з найважнійшыма церковныма святами. Мож гев вычыслити хоцбы обряд Федорів, маючу місце в часі околоріздвяным ци Собіткы святкуваны в ніч Купала.

Релігія

Єдным з найважнійшых приметів лемківской достоменности єст віроісповіданя. Лемкы, в приципі, сут вірныма двох всхідніх церкви – православной і грекокатолицкой. Віӣа од все становила неодлучный елемент штоденного жытя Русинів, неяко вызначаючы його рытм. Свідчат о тым хоцбы чысленны придорожны кресты і капличкы, котры заховали ся по днешній ден в лемківскых селах яко памятны по выгнаных жытелях Ниского і Сандецкого Бескиду.

Церков одограла тіж значучу ролю в гамуваню асиміляцийных процесів в варунках дяспоры. Стала ся для Лемків етнічным симбольом, ьастином іх жытя, лем релігійного, але тіж товариского і культурного.

Аналізуючы виникы остатніого повселюдного спису, може взріти просту реляцию медже розміщыньом головных центрів лемківского населіня а розміщыньом православных і грекокатолицкых парохій.

Язык

Лемкы мают свій, кодифікуваный язык, зараховуючы ся до східньослявянской групы языків. Найдеме в ним тіж елементы західньо- і полудньовослявянскы і вплывы мадярскы, румуньскы і компоненты з церковно слявяньского языка.

Початкы лемківского писменництва сігяют XVI столітя. Особливо інтенсивный розвиток жытя літературного Лемків выходит на другу половину XIX віка, што в великым ступени вяже ся з формуваньом груповой самосвідомости. Крим поезиі белетристичной прозы і драмы розвинули ся одміны нефікцийного писменництва – шкіцы історично-етнольогічны, вспоминково-памятникарска література, едукацийна література, есеістыка.

В меджевойенным періоді лемківска література входит на поле еманципацийных страмлінь Лемків, формуючы тып патріотичной лірыкы і соспільно-обычайовой прозы. Ване місце припадат тіж сатирычной творчости. Розвият ся товды тіж часописменництво.

По обаліню комунізму в Польщы допущено вчыня лемківского языка яко додаткового предмету в шкільным системі. Од парох років лемківска молодіж має змогу здаваня матурального еґзаміну з рідного языка.

Lemkos

The end of World War II was supposed to bring mankind a respite from a nightmare and create hope for a better tomorrow after years of uncertainty, fear and overwhelming destruction. For Lemkos, this hope turned out to be deceptive when, in 1947, through no fault of their own, they experienced the greatest tragedy in their history. Lemkos were to cease to exist, being forced to leave their villages and the, inseparable from Lemko identity, Carpathians as part of the Operation „Vistula”. A nation that could boast about a rich material and spiritual culture, own language, literature and history, was to cease to exist. Meanwhile, entering the third decade of the 21st century, it can be boldly stated that Lemkos, in spite of all the adversities – Operation „Vistula”, forced displacements to Soviet Ukraine in 1940, subsequent forced relocations to the east in 1944 – 1945, concentration camps in Talerhof and Jaworzno – are still here.
In contemporary Poland, Lemkos are still experiencing a renaissance of their culture. They are registered as one of the four official ethnic minorities, i.e. a stateless nation. Lemko youth have an opportunity to take the Matura exam in their native language. Literature and magazines in Lemko are published regularly. Radio LEM.fm and Radio-Lemko conduct regular broadcasts both on the Internet and, in the case of radio LEM.fm, also terrestrially in Gorlice and Polkowice. Lemkos now have freedom of creativity and publication. Lemko texts appear in various magazines and periodicals, as well as on Internet portals, such as the daily updated website of Ruska Bursa in Gorlice.

Carpathians were the eternal common denominator for the Rusyn population living there, which includes Lemkos. As a result of the borders running through them, the Rusyns of today’s Slovakia and Ukraine experienced other challenges of the post-war reality. Lemkos, despite them being taken from their native Lemkowyna, still feel the common history, religion, culture and language with Rusyns abroad. Representatives of Lemkos from Poland are part of the World Council of Rusyns, which is an example of a flourishing interregional cooperation and ongoing affiliation with community of Carpathian Rusyns. Cross-border cultural projects reconnecting Lemkos with their Carpathian, Rusyn identity are becoming ever more widespread.

Lemkos in Poland have the right to declare their ethnic identity in the National Census organized by the Central Statistical Office. During last such census in 2011, 10 733 people took advantage of this opportunity. In similar censuses in Slovakia, 33,482 people declared Rusyn nationality, while 55,469 people declared Rusyn language as their mother tongue. Ukraine does not recognize Rusyns as a national minority separate from the Ukrainian nation, therefore similar data for this country is not known. Those figures reflect years of assimilation and difficulties faced by Rusyns in all countries in which they found themselves after World War II.

The initiative „I Lemko” aims to emphasize the importance of Lemkos distinct historical and cultural heritage from other nations, the best expression of which will be the use of the right to declare their ethnic identity in the next National Census in 2021. Data obtained in this way will become an important basis for further activities of numerous organizations working for Lemkos, as well as a clear message that despite adversities of history, Lemkos are still a living part of the reality they co-create.

Culture

Lemkos are an ethnic minority belonging to East Slavic cultural circle, in which one can distinguish both influences of neighboring cultures and elements specific only to this group. The features that allow Lemkos to self-identify are the language and products of material and spiritual culture.

Speaking of the material culture of Lemkos, one should definitely mention architectural monuments, the most characteristic of which are wooden churches with a specific shape. They consisted of three main parts: the presbytery, the nave and the women’s gallery, crowned with characteristic domed tubs. They were characterized by gradation of height – from the lowest turret of the presbytery to the highest spire above the women’s gallery. Walls of the building were often covered with overlapping wooden planks, so-called shingles. In 2013, several of the historic Lemko churches were entered on UNESCO World Heritage List.

Outfit was also a significant distinguishing feature of the group. Its most characteristic elements in case of men’s attire is czuha – a brown cloth draped over shoulders, with a large, half-back collar, decorated with white or dark strings. Characteristic only for the Lemkos was the way of wearing large, embroidered scarves, so-called welyky facelyki or chustyni z kwitiom . The scarves were put on head, decoratively widened at the back and tied at occiput. They were decorated with archaic motifs, including the „tree of life”.

Oral creativity, one of the monuments of intangible culture, was extremely colorful and rich in Lemko region. The songs undoubtedly deserve special attention, among which we distinguish, those on military, émigré and historical topics, as well as lyrical, ritual songs and ballads. Equally common were stories passed down from generation to generation in a form of multi-variant stories, fairy tales, legends, stories about ghosts and fears or humorous parables.

Tradition

The richness of spiritual culture is reflected in an extensive ceremonials, which are an important part of Lemkos life.

Among numerous family rituals and customs, the most spectacular was the wedding, which was an important social event. A Lemko wedding was characterized by abundance of costumes, numerous props, and above all, dramaturgy of rituals.

Another important event was kermesh . The parish holiday attracted not only the faithful of the church where the fair was held, but also inhabitants of villages located further away, providing a great opportunity for social meetings.

In Lemkos, as in many other nations, there is a whole range of traditions related to the most important Christian holidays. One can mention, for example Fedory rite that takes place around Christmas or so-called Sobitky celebrated on Kupala night.

Religion

One of the most important attributes of Lemko identity is religion. Lemkos are basically the faithful of two Eastern Churches – Orthodox and Greek Catholic. Faith has always been an integral part of everyday life of Rusyns, setting its rhythm as it were. This is evidenced by numerous roadside crosses and chapels that have survived to this day in Lemko villages, as a memento of the resettled inhabitants of Beskid Niski and Beskid Sądecki Mountains.

Eastern Church also played a significant role in inhibiting a process of assimilation under diaspora conditions. For Lemkos it has become an ethnic symbol, a part of their life, not only religious, but also social and cultural.

Analyzing results of last census, one can notice a simple relationship between the distribution of main centers of the Lemko population and distribution of Orthodox and Greek Catholic parishes.

Language

Lemkos have their own codified language which belongs to group of East Slavic languages. We can also find Western and South Slavic elements, as well as Hungarian and Romanian influences and components from Church Slavonic language.

The beginnings of Lemko literature dates back to 16th century. Literary life of Lemkos developed particularly intensively in second half of 19th century, which is largely related to formation of group self-awareness. In addition to poetry, fiction and drama, various types of non-fictional writing were developed – historical and ethnographic sketches, memoirs and diaries, educational literature, essays.

In the interwar period, Lemko literature entered field of emancipatory aspirations of Lemkos, shaping a type of patriotic poetry and social and moral prose. Satirical works play also an important role. Journalism develops further in this period too.

After fall of communism in Poland, it was possible to teach Lemko language as an additional subject in schools. For several years now, Lemko youth has also had an opportunity to pass Matura exam in their native language.

Dodaj komentarz